Thiết kế PCCC bảo tàng, di tích lịch sử phải giải quyết đồng thời hai yêu cầu: an toàn cháy và bảo tồn nguyên trạng. PCCC Ngày Đêm xây dựng giải pháp dựa trên đặc điểm kiến trúc, vật liệu, hiện vật và nguy cơ cháy thực tế của từng công trình.
Tại sao PCCC đặc biệt quan trọng với di tích, bảo tàng?
Bảo tàng và di tích lịch sử chứa những giá trị mà chi phí vật chất không thể phản ánh đầy đủ. Một đám cháy nhỏ nếu không được phát hiện sớm vẫn có thể gây mất mát lớn cho hiện vật, kiến trúc và tư liệu lịch sử.
Khác với nhà ở hoặc công trình thương mại, phương án thiết kế PCCC bảo tàng, di tích lịch sử phải tính đến cả người tham quan, nhân viên, hiện vật và cấu kiện kiến trúc. Mục tiêu không chỉ là dập tắt đám cháy mà còn phải giảm thiểu thiệt hại thứ cấp do nước, bột, nhiệt và khói.
Giá trị không thể phục hồi khi xảy ra hỏa hoạn
Một cổ vật, tài liệu gốc, tranh cổ hoặc cấu kiện kiến trúc nguyên bản có thể chỉ tồn tại duy nhất tại một địa điểm. Khi bị cháy hoàn toàn, việc phục dựng hình thức bên ngoài cũng không thể tái tạo đầy đủ giá trị lịch sử ban đầu.
Luật Di sản văn hóa xác định di tích lịch sử – văn hóa, di vật, cổ vật và bảo vật quốc gia là những thành phần của di sản văn hóa vật thể có giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học. Luật sửa đổi năm 2009 cũng xác định “yếu tố gốc cấu thành di tích” là thành phần có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học hoặc thẩm mỹ thể hiện đặc trưng của di tích.
Vật liệu truyền thống dễ cháy như gỗ, tre, rơm
Nhiều đình, chùa, nhà cổ và công trình truyền thống sử dụng gỗ, tre, nứa, giấy, vải hoặc vật liệu hữu cơ. Khi gặp nguồn nhiệt, các vật liệu này có thể hình thành quá trình phân hủy nhiệt và phát sinh khói trước khi ngọn lửa phát triển rõ rệt.
Đặc biệt, kết cấu gỗ liên tục có thể tạo điều kiện cho lửa lan từ một cấu kiện sang nhiều vị trí khác. Vì vậy, hệ thống phát hiện cháy sớm và phương án chữa cháy phù hợp có vai trò quan trọng trong thiết kế PCCC di tích lịch sử.
Giải pháp đặc biệt cho thiết kế PCCC bảo tàng, di tích lịch sử
Không có một giải pháp thiết kế PCCC chung áp dụng duy nhất phù hợp cho toàn bộ bảo tàng hoặc di tích. Phương án thiết kế PCCC bảo tàng, thiết kế PCCC di tích lịch sử hiệu quả thường là sự kết hợp nhiều lớp bảo vệ, trong đó mỗi khu vực được lựa chọn giải pháp dựa trên nguy cơ cháy và giá trị tài sản.
Đối với các bảo tàng có hiện vật, chuyên gia PCCC Ngày Đêm khuyên nên ưu tiên thiết kế phương án chữa cháy khí sạch. Với kết cấu gỗ hoặc không gian kín nhỏ, nên dùng phương án chữa cháy khí khi thiết kế PCCC bảo tàng, di tích lịch sử. Trong khi đó, khu vực công cộng vẫn cần hệ thống báo cháy, thoát nạn và phương tiện chữa cháy phù hợp theo quy định.
Thiết kế PCCC bảo tàng, di tích lịch sử với hệ thống chữa cháy khí
PCCC Ngày Đêm đưa ra phương án thiết kế PCCC bảo tàng, di tích lịch sử với thế thống chữa cháy khí FM-200 và Novec 1230. FM-200 là tên thương mại phổ biến của chất chữa cháy HFC-227ea, còn FK-5-1-12 từng được biết rộng rãi dưới tên thương mại Novec 1230. Đây là nhóm chất chữa cháy khí được thiết kế PCCC bảo tàng, di tích lịch sử có các không gian cần hạn chế tồn dư sau khi xả..
Cơ chế của hệ thống chữa cháy khí là đưa chất chữa cháy vào vùng được bảo vệ với nồng độ thiết kế để kiểm soát đám cháy. Không giống chất chữa cháy dạng bột, tác nhân khí không tạo lớp bột phủ lên bề mặt hiện vật. Đây là ưu điểm quan trọng với phòng lưu trữ giấy, tranh, tài liệu hoặc thiết bị nhạy cảm.
TCVN 7161-1:2022 quy định yêu cầu chung về thiết kế, lắp đặt, thử nghiệm, bảo dưỡng và an toàn đối với hệ thống chữa cháy bằng khí. Tiêu chuẩn cũng đề cập đến hệ thống sử dụng các chất khí không dẫn điện, không để lại cặn sau khi phun và được thiết kế theo phương pháp chữa cháy theo thể tích.
Tuy nhiên, không nên mặc định FM-200 hoặc FK-5-1-12 luôn là lựa chọn tối ưu cho mọi phòng hiện vật. Thiết kế phải kiểm tra thể tích phòng, độ kín, nồng độ thiết kế, thời gian lưu giữ, hệ thống cảnh báo trước khi xả và yêu cầu an toàn cho người.
Với FK-5-1-12, cần lưu ý thêm vấn đề nguồn cung và vòng đời sản phẩm. Tên thương mại Novec 1230 không nên được sử dụng như một thuật ngữ thay thế cho mọi chất chữa cháy sạch; hồ sơ kỹ thuật cần ghi rõ chất chữa cháy và tiêu chuẩn áp dụng.
Thiết kế hệ thống chữa cháy khí Aerosol cho bảo tàng, di tích lịch sử
Thiết kế PCCC bảo tàng và di tích lịch sử với những tài sản có giá trị đặc biệt như tranh, tài liệu cổ, tượng gỗ, đồ dệt hay hiện vật khảo cổ bằng hệ thống chữa cháy cháy Aerosol. Phương án PCCC Aerosol hay sol khí là chất chữa cháy gồm các hạt rắn siêu mịn (đường kính dưới 10 micromet) lơ lửng trong chất khí, được tạo ra từ quá trình nhiệt phân hợp chất rắn. Giải pháp thiết kế PCCC bảo tàng, di tích lịch sử này hạn chế tối đa tác động của nhiệt, khói, nước và tác nhân chữa cháy, đồng thời giảm sự can thiệp vào kết cấu nguyên gốc của công trình.
Trong thiết kế PCCC di tích lịch sử, giải pháp PCCC Ngày Đêm đưa ra cần được phân vùng nguy cơ cháy. Phòng điện, phòng thiết bị, kho hiện vật, khu vực kết cấu gỗ hoặc không gian trưng bày có thể có yêu cầu bảo vệ khác nhau. Thiết kế hệ thống chữa cháy khí Aerosol cần được phối hợp với hệ thống phát hiện cháy sớm, cảnh báo và điều khiển liên động để xử lý đám cháy ngay từ giai đoạn đầu, đồng thời hạn chế kích hoạt không cần thiết. Để bản vẽ thiết kế PCCC di tích lịch sử được đáp ứng yêu cầu nghiệm thu thì vị trí thiết bị và tuyến dây cũng cần được nghiên cứu để giảm ảnh hưởng đến kiến trúc, thẩm mỹ và các yếu tố nguyên gốc của di tích.
Phương án thiết kế PCCC bảo tàng, di tích lịch sử còn phải tính đến giai đoạn sau khi hệ thống hoạt động. Công tác thông gió, vệ sinh, kiểm tra hiện vật, xác định nguyên nhân sự cố, khôi phục hệ thống và hạn chế thiệt hại thứ cấp cần được tính toán ngay từ khi thiết kế. Đặc biệt, các khu vực chứa tài liệu, tranh, hiện vật cổ hoặc vật liệu nhạy cảm phải được đánh giá kỹ về ảnh hưởng của sản phẩm sau khi xả.
Vì vậy, thiết kế PCCC bảo tàng cần được tiếp cận theo nguyên tắc phân vùng và bảo vệ nhiều lớp: phát hiện sớm – cảnh báo – kiểm soát cháy – hạn chế thiệt hại – bảo vệ kiến trúc – phục hồi sau sự cố. Aerosol chỉ nên được lựa chọn ở những khu vực thực sự phù hợp và có thể kết hợp với các giải pháp khác khi cần thiết. Đây là cơ sở để xây dựng một hệ thống PCCC vừa đáp ứng yêu cầu an toàn, vừa tôn trọng tối đa giá trị của công trình và hiện vật.
Giải pháp thiết kế PCCC đặc biệt cho di tích kiến trúc cổ
Thiết kế PCCC cho di tích kiến trúc cổ không thể áp dụng máy móc mô hình của công trình hiện đại. Tư duy thiết kế cần bắt đầu từ việc bảo vệ tối đa giá trị nguyên trạng của công trình, khảo sát kết cấu, vật liệu, hiện trạng kiến trúc và xác định các khu vực có nguy cơ cháy cao để lựa chọn giải pháp phù hợp mà hạn chế tối đa việc khoan, đục, cải tạo hoặc làm thay đổi cảnh quan.
Với các khu vực trưng bày hiện vật, đồ gỗ, giấy, vải, tranh ảnh hoặc tài liệu quý, hệ thống PCCC cần ưu tiên phát hiện cháy sớm và chữa cháy ít gây tổn hại thứ cấp. Tùy đặc điểm từng không gian có thể nghiên cứu giải pháp chữa cháy khí sạch, aerosol hoặc các phương án phù hợp khác, kết hợp báo cháy tự động, cảnh báo và liên động để xử lý ngay từ giai đoạn đầu.
Đối với hệ thống đường ống, đầu báo, đầu phun và thiết bị điều khiển, phương án bố trí cần được tính toán theo từng khu vực thay vì triển khai đồng loạt. Thiết kế âm, đi theo tuyến kỹ thuật sẵn có hoặc bố trí thiết bị tại những vị trí ít ảnh hưởng đến kiến trúc giúp vừa đáp ứng yêu cầu an toàn PCCC, vừa giữ được vẻ nguyên bản của di tích.
Quan trọng nhất, giải pháp PCCC cho di tích phải được xây dựng theo tư duy “an toàn nhưng không đánh đổi giá trị di sản”. PCCC Ngày Đêm phối hợp giữa yêu cầu kỹ thuật, đặc điểm kiến trúc, giá trị hiện vật và khả năng vận hành thực tế để tạo ra một hệ thống vừa có khả năng bảo vệ con người, vừa giảm thiểu nguy cơ mất mát không thể phục hồi đối với di tích.
Tiêu chuẩn và quy chuẩn PCCC áp dụng cho bảo tàng và di tích tại Việt Nam
Khung pháp lý của công trình bảo tàng và di tích có tính chất “hai lớp”. Một lớp liên quan đến an toàn cháy, còn lớp thứ hai liên quan đến bảo vệ giá trị di sản. Vì vậy, hồ sơ thiết kế PCCC bảo tàng phải rà soát cả quy chuẩn kỹ thuật về PCCC và quy định về bảo tồn. Không thể chỉ đáp ứng một phía rồi coi hồ sơ đã hoàn chỉnh.
QCVN 06:2022/BXD và yêu cầu an toàn cháy
QCVN 06:2022/BXD là quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn cháy cho nhà và công trình, được sử dụng để xem xét các vấn đề như bậc chịu lửa, giới hạn chịu lửa, khoang cháy, đường thoát nạn và các yêu cầu an toàn cháy liên quan. Khi áp dụng cho bảo tàng hoặc công trình hiện hữu, cần xác định đúng công năng và điều kiện áp dụng của quy chuẩn. Không nên lấy một thông số đơn lẻ để kết luận toàn bộ phương án đạt hay không đạt.
Bên cạnh đó, từ ngày 30/12/2025, QCVN 10:2025/BCA đã có hiệu lực và có quy định trực tiếp về nhóm bảo tàng, nhà triển lãm, nhà trưng bày và công trình di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh trở lên trong bảng đối tượng phải xem xét trang bị phương tiện, hệ thống PCCC theo quy mô.
Các TCVN liên quan đến hệ thống phát hiện, báo cháy và chữa cháy
TCVN 3890:2023 là tiêu chuẩn quan trọng về trang bị và bố trí phương tiện PCCC cho nhà và công trình. Với hệ thống báo cháy, TCVN 5738 là tài liệu kỹ thuật cần được đối chiếu khi thiết kế hệ thống báo cháy tự động.
Đối với chữa cháy khí, TCVN 7161-1:2022 đưa ra yêu cầu chung; TCVN 7161-5:2021 áp dụng cho FK-5-1-12 và TCVN 7161-9:2024 áp dụng cho HFC-227ea. Với sol-khí, TCVN 13333:2021 quy định yêu cầu thiết kế, lắp đặt, kiểm tra và bảo dưỡng.
Luật Di sản văn hóa và các nghị định hướng dẫn
Luật Di sản văn hóa số 28/2001/QH10 và Luật số 32/2009/QH12 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Di sản văn hóa tạo cơ sở pháp lý cho việc bảo vệ di tích và các yếu tố gốc cấu thành di tích. Đặc biệt, khu vực bảo vệ I được yêu cầu bảo vệ nguyên trạng về mặt bằng và không gian theo quy định sửa đổi năm 2009.
Nghị định 98/2010/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Di sản văn hóa và Luật sửa đổi, bổ sung. Khi dự án có hoạt động bảo quản, tu bổ hoặc phục hồi di tích, cần tiếp tục rà soát các văn bản chuyên ngành về bảo tồn áp dụng cho dự án.
Dịch vụ thiết kế PCCC bảo tàng, di tích lịch sử tại PCCC Ngày Đêm
Thiết kế PCCC cho bảo tàng và di tích cần bắt đầu bằng khảo sát thay vì bắt đầu bằng danh sách thiết bị. PCCC Ngày Đêm định hướng giải pháp theo từng không gian, từng nhóm hiện vật và từng mức độ nguy hiểm cháy.
Quá trình tư vấn có thể tập trung vào khảo sát hiện trạng, phân tích nguồn cháy, phân vùng bảo vệ và lựa chọn hệ thống phù hợp. Hồ sơ sau đó được triển khai đồng bộ giữa báo cháy, chữa cháy, thoát nạn, chiếu sáng sự cố và các hệ thống liên động cần thiết.
Khảo sát và đánh giá hiện trạng
Đội ngũ kỹ thuật cần xác định vị trí cấu kiện gỗ, khu vực có giá trị nguyên bản, tuyến điện, hệ thống thông gió và không gian kỹ thuật. Đây là cơ sở để đưa ra giải pháp có mức độ can thiệp thấp. Với công trình hiện hữu, việc khảo sát còn giúp phát hiện những khác biệt giữa bản vẽ và thực tế. Điều này hạn chế tình trạng hồ sơ đúng trên giấy nhưng khó triển khai tại công trường.
Tư vấn giải pháp theo từng khu vực
PCCC Ngày Đêm có thể nghiên cứu phương án kết hợp giữa báo cháy thông thường, ASD, chữa cháy khí, sol-khí và các phương tiện chữa cháy khác. Mỗi hệ thống được lựa chọn dựa trên đặc điểm khu vực thay vì sử dụng một giải pháp cho toàn bộ công trình.
Phòng hiện vật có thể ưu tiên tác nhân sạch. Không gian gỗ cổ cần đánh giá nguy cơ cháy lan theo cấu kiện. Khu vực công cộng lại phải chú trọng thoát nạn, cảnh báo và khả năng tiếp cận của lực lượng chữa cháy.
Thiết kế hướng đến thi công và bảo trì
Một bộ hồ sơ tốt phải thể hiện được tuyến ống, vị trí thiết bị, sơ đồ nguyên lý, nguồn điện, vùng bảo vệ và các điểm liên động. Các vị trí khó thi công cần được xử lý ngay trong giai đoạn thiết kế. Sau nghiệm thu, hệ thống vẫn cần được kiểm tra và bảo trì định kỳ. Với công trình có giá trị di sản, việc duy trì khả năng hoạt động của hệ thống PCCC chính là một phần của chiến lược bảo vệ lâu dài.
Thiết kế PCCC bảo tàng, di tích lịch sử không thể áp dụng máy móc giải pháp của công trình thông thường. PCCC Ngày Đêm hướng đến hệ thống phát hiện sớm, chữa cháy phù hợp và hạn chế can thiệp vào kiến trúc gốc. Liên hệ ngay 0919.29.7776 để nhận khảo sát và báo giá miễn phí.
