Biết cách sử dụng bình chữa cháy đúng kỹ thuật có thể giúp bạn khống chế đám cháy ngay từ khi mới phát sinh, hạn chế nguy cơ cháy lan và thiệt hại về tài sản. Tuy nhiên, không phải loại bình nào cũng sử dụng giống nhau và hiệu quả chữa cháy còn phụ thuộc vào loại vật liệu đang cháy, cách phun và điều kiện hiện trường.
Trong bài viết này, PCCC Ngày Đêm sẽ hướng dẫn chi tiết các bước sử dụng bình chữa cháy CO₂, bình bột và bình Foam, đồng thời chia sẻ những kinh nghiệm thực tế giúp bạn xử lý đám cháy ban đầu an toàn, hiệu quả.
Hướng dẫn cách sử dụng bình chữa cháy chỉ với 4 bước
Đối với hầu hết bình chữa cháy xách tay thông dụng, người sử dụng có thể ghi nhớ quy trình PASS, gồm bốn thao tác: Pull (rút chốt), Aim (hướng vòi), Squeeze (bóp van) và Sweep (quét ngang). Đây là phương pháp hướng dẫn sử dụng bình chữa cháy phổ biến, được Cơ quan An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp Hoa Kỳ (OSHA) giới thiệu.
Bước 1: Rút chốt an toàn (Pull)
Đầu tiên, đặt bình ở tư thế chắc chắn, xác định vị trí chốt an toàn nằm gần cụm tay van, sau đó kéo chốt ra khỏi vị trí khóa. Thao tác này đồng thời làm đứt niêm phong ở các loại bình thông dụng.
Khi rút chốt, tránh bóp chặt hai tay van vì có thể khiến chốt bị kẹt, khó tháo. Sau khi chốt đã được rút hoàn toàn, bình sẵn sàng để kích hoạt.
Bước 2: Hướng vòi phun vào gốc lửa (Aim)
Giữ bình chắc chắn bằng một tay, tay còn lại điều khiển vòi hoặc loa phun hướng về vùng vật liệu đang cháy, thay vì chỉ nhắm vào phần ngọn lửa phía trên.
Đây là nguyên tắc quan trọng vì chất chữa cháy cần tác động vào khu vực đang duy trì sự cháy. Phun vào phần ngọn lửa cao phía trên thường khiến chất chữa cháy bị phân tán mà không kiểm soát hiệu quả vùng cháy.
Khoảng cách đứng phải căn cứ vào tầm phun ghi trên nhãn bình, kích thước đám cháy và điều kiện thực tế. Không nên áp dụng một khoảng cách cố định cho tất cả loại bình.
Bước 3: Bóp van để phun chất chữa cháy (Squeeze)
Sau khi xác định đúng hướng phun, bóp tay van để chất chữa cháy thoát ra ngoài. Cần giữ bình ổn định, điều khiển vòi đúng hướng và tránh di chuyển quá gần đám cháy.
Với bình có van bóp thông dụng, người sử dụng có thể điều chỉnh quá trình phun bằng lực bóp tay van. Tuy nhiên, cơ chế đóng mở có thể khác nhau theo thiết kế, vì vậy cần đọc hướng dẫn được in trên thân bình.
Bước 4: Quét ngang vòi phun đến khi lửa tắt (Sweep)
Di chuyển vòi phun qua lại theo chiều ngang, tập trung bao phủ khu vực đang cháy. Khi ngọn lửa giảm, chỉ tiến gần hơn nếu vẫn bảo đảm an toàn, không có nguy cơ cháy bùng hoặc chất lỏng cháy bắn ra ngoài.
Sau khi lửa tắt, lùi lại và tiếp tục quan sát từ vị trí an toàn vì đám cháy có thể bùng phát trở lại khi chất chữa cháy phân tán hoặc vật liệu vẫn còn nóng.
Cách sử dụng bình chữa cháy theo từng loại bình phổ biến
Mặc dù cùng áp dụng nguyên tắc PASS, mỗi loại bình có đặc điểm phun xả và khả năng chữa cháy khác nhau. Người sử dụng cần nhận biết chính xác loại bình đang cầm để tránh thao tác sai hoặc sử dụng chất chữa cháy không phù hợp.
Cách sử dụng bình chữa cháy CO₂
Bình chữa cháy CO₂ sử dụng khí carbon dioxide được nén hóa lỏng dưới áp suất cao. Khi phun ra, CO₂ làm giảm nồng độ oxy tại vùng cháy và có tác dụng làm lạnh cục bộ. Bình thường được sử dụng đối với một số đám cháy chất lỏng dễ cháy và thiết bị điện, nếu phù hợp với phân loại ghi trên nhãn.
Cách dùng bình chữa cháy CO₂ cần chú ý đến đặc điểm loa phun và nhiệt độ rất thấp khi xả khí:
- Mang bình đến vị trí có thể tiếp cận đám cháy an toàn và rút chốt bảo hiểm.
- Cầm đúng tay nắm cách nhiệt hoặc bộ phận được nhà sản xuất quy định, hướng loa phun về vùng cháy.
- Bóp van để xả CO₂, điều khiển hướng phun phù hợp với diễn biến ngọn lửa.
- Di chuyển hướng phun để bao phủ vùng cháy, sau đó lùi lại quan sát nguy cơ cháy trở lại.
Tuyệt đối không cầm trực tiếp vào loa phun CO₂ ở phần không được cách nhiệt, vì nhiệt độ thấp khi xả khí có thể gây bỏng lạnh. Đồng thời, không sử dụng bình CO₂ trong không gian kín, thiếu thông gió khi có nguy cơ gây ngạt cho người bên trong.
Bình CO₂ cũng không phải lựa chọn tối ưu đối với vật liệu rắn cháy âm ỉ như gỗ, giấy hoặc vải, bởi đám cháy có thể bùng lại sau khi khí phân tán.
Cách sử dụng bình chữa cháy dạng bột
Bình chữa cháy dạng bột phổ biến gồm loại chứa bột BC và ABC. Tùy thành phần, bột chữa cháy có thể tác động lên phản ứng cháy và tạo lớp phủ trên bề mặt vật liệu, giúp ngăn cản quá trình cháy tiếp diễn.
Cách sử dụng bình chữa cháy bột tương đối đơn giản:
- Đưa bình đến vị trí an toàn, giữ bình đúng tư thế và rút chốt bảo hiểm.
- Hướng đầu vòi phun vào gốc lửa, ưu tiên đứng đầu hướng gió khi chữa cháy ngoài trời.
- Bóp van để bột phun ra, giữ đầu vòi hướng vào khu vực đang cháy.
- Quét ngang vòi phun để phân bố bột đều, tiếp tục cho đến khi ngọn lửa được khống chế.
Bột ABC có phạm vi ứng dụng rộng hơn bột BC đối với nhiều loại đám cháy thông thường. Tuy nhiên, khả năng sử dụng vẫn phải dựa vào ký hiệu phân loại đám cháy trên nhãn bình.
Một vấn đề thường gặp là phun bột từ khoảng cách quá gần hoặc hướng tia phun mạnh vào chất lỏng dễ cháy, làm nhiên liệu văng ra ngoài. Ngoài ra, bột chữa cháy có thể làm giảm tầm nhìn và để lại cặn trên thiết bị, nên cần tính đến điều kiện không gian trước khi sử dụng.
Hướng dẫn sử dụng bình chữa cháy dạng bọt Foam
Bình chữa cháy Foam sử dụng dung dịch tạo bọt nhằm phủ lên bề mặt vật liệu hoặc chất lỏng đang cháy. Tùy loại bọt và thiết kế bình, chất chữa cháy có thể hỗ trợ làm mát, ngăn cách hơi nhiên liệu với không khí và hạn chế cháy bùng trở lại.
Đối với bình Foam xách tay có cơ cấu van bóp, thao tác thông thường gồm:
- Kiểm tra ký hiệu loại đám cháy phù hợp trên nhãn, sau đó rút chốt an toàn.
- Hướng vòi phun về vùng cháy theo chỉ dẫn của nhà sản xuất.
- Bóp van để phun dung dịch tạo bọt.
- Điều khiển dòng bọt phủ lên khu vực cháy, tránh phun mạnh làm chất lỏng cháy bắn tung.
Đối với đám cháy chất lỏng trong khay hoặc bồn chứa nhỏ, có thể cần đưa bọt nhẹ nhàng lên thành chứa hoặc bề mặt thích hợp để bọt lan phủ, thay vì hướng tia phun mạnh xuống trực tiếp bề mặt nhiên liệu.
Không mặc định mọi bình Foam đều sử dụng được cho thiết bị đang mang điện. Ngoài ra, đám cháy dầu mỡ nấu ăn ở nhiệt độ cao cần chất chữa cháy chuyên dụng phù hợp, không tự ý dùng bình Foam thông thường hoặc dùng nước để dập cháy.
Cách sử dụng bình chữa cháy trong những tình huống thực tế
Trên thực tế, sử dụng đúng bốn bước PASS vẫn chưa đủ nếu người dùng lựa chọn sai chất chữa cháy. Một đám cháy thiết bị điện, xăng dầu hay xảy ra trong phòng kín đều có những nguy cơ riêng. Vì vậy, cần xác định nguồn gây cháy và điều kiện xung quanh trước khi quyết định dùng bình.
Dùng bình cứu hỏa dập tắt đám cháy từ thiết bị điện
Cháy thiết bị điện có thể xuất phát từ chập mạch, quá tải hoặc linh kiện quá nhiệt. Điểm nguy hiểm là thiết bị có thể vẫn mang điện ngay cả khi ngọn lửa đã xuất hiện.
Khi phát hiện cháy tại ổ cắm, tủ điện hoặc thiết bị điện, trước tiên cần ngắt nguồn điện nếu có thể thực hiện từ vị trí an toàn. Không chạm trực tiếp vào dây dẫn bị hỏng hoặc thiết bị đang cháy.
Nếu đám cháy còn nhỏ và có điều kiện tiếp cận an toàn, có thể sử dụng bình CO₂ hoặc bình bột có ký hiệu phù hợp để xử lý. Khi phun, hướng chất chữa cháy vào khu vực đang cháy, giữ khoảng cách theo hướng dẫn trên bình và bảo đảm lối thoát phía sau.
Không sử dụng nước hoặc bình chữa cháy gốc nước thông thường lên thiết bị còn mang điện, vì có thể gây điện giật. Sau khi ngọn lửa được khống chế, tuyệt đối không đóng điện trở lại khi chưa xác định và xử lý nguyên nhân sự cố.
Đối với pin lithium-ion, đặc biệt là bộ pin lớn đang xảy ra hiện tượng thoát nhiệt mất kiểm soát, bình chữa cháy thông thường có thể không ngăn được quá trình cháy lan trong các tế bào pin. Cần ưu tiên sơ tán và để lực lượng chuyên nghiệp xử lý.
Sử dụng bình chữa cháy xử lý đám cháy từ xăng dầu, chất lỏng dễ cháy
Đám cháy xăng dầu thường phát triển nhanh do hơi nhiên liệu dễ bắt cháy. Nếu thao tác không đúng, dòng phun có thể làm chất lỏng đang cháy bắn ra ngoài, khiến diện tích cháy tăng lên.
Đối với đám cháy nhỏ, bình bột có khả năng chữa cháy loại B, bình CO₂ hoặc bình Foam được chứng nhận phù hợp có thể được xem xét sử dụng theo điều kiện thực tế.
Khi thao tác, cần giữ vị trí an toàn, hướng vòi vào vùng cháy và điều chỉnh hướng phun để kiểm soát ngọn lửa. Riêng với bình Foam, cần chú ý tạo lớp bọt bao phủ thay vì dùng tia phun mạnh tác động trực tiếp lên bề mặt nhiên liệu.
Không dùng nước phun trực tiếp vào đám cháy xăng dầu. Nước có thể làm nhiên liệu lan rộng, gia tăng nguy cơ cháy lan sang khu vực xung quanh.
Cách dùng bình chữa cháy dập tắt đám cháy trong phòng kín
Đám cháy trong phòng kín nguy hiểm hơn do khói, khí độc và nhiệt có thể tích tụ nhanh, làm giảm tầm nhìn và ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thoát nạn.
Khi phát hiện cháy trong phòng, hãy báo động, hỗ trợ người bên trong thoát ra và gọi 114. Chỉ cân nhắc sử dụng bình nếu đám cháy còn rất nhỏ, không có khói dày, người sử dụng đứng gần lối thoát và có thể rút lui ngay.
Nếu đám cháy đã lan lên trần, khói dày đặc hoặc nhiệt độ khiến bạn khó tiếp cận, cần rời khỏi khu vực thay vì tiếp tục phun bình. Khi thoát ra, đóng cửa nếu có thể thực hiện an toàn để hạn chế khói và lửa lan sang khu vực khác.
Lưu ý trước khi sử dụng bình chữa cháy cần kiểm tra những gì?
Không ít trường hợp bình chữa cháy được trang bị đầy đủ nhưng không thể sử dụng hiệu quả do mất áp suất, hỏng vòi hoặc chọn sai loại chất chữa cháy. Vì vậy, kiểm tra nhanh tình trạng bình và hiện trường là bước cần thiết trước khi thao tác.
Người sử dụng nên chú ý những nội dung sau:
- Loại chất chữa cháy: Đọc ký hiệu trên thân bình để xác định phạm vi sử dụng, chẳng hạn bình bột ABC, BC, CO₂ hoặc Foam.
- Áp suất bình: Quan sát kim đồng hồ nếu bình được trang bị áp kế. Với bình CO₂ thông dụng không có áp kế, việc đánh giá lượng khí thường dựa trên khối lượng và công tác kiểm tra kỹ thuật.
- Chốt an toàn và niêm phong: Kiểm tra xem chốt có đầy đủ, bị biến dạng hoặc có dấu hiệu bình đã sử dụng hay không.
- Vòi và loa phun: Quan sát tình trạng nứt vỡ, tắc nghẽn, lỏng khớp nối hoặc hư hỏng cơ học.
- Vỏ bình: Không sử dụng bình bị ăn mòn nghiêm trọng, móp méo bất thường, rò rỉ hoặc có dấu hiệu không bảo đảm an toàn chịu áp lực.
- Điều kiện hiện trường: Đánh giá mức độ cháy, hướng gió, mật độ khói, vật liệu đang cháy và khả năng rút lui.
Việc kiểm tra bình cần được thực hiện định kỳ từ trước, không phải đợi đến lúc xảy ra cháy mới đánh giá toàn bộ tình trạng kỹ thuật.
Trong tình huống khẩn cấp, chỉ nên kiểm tra nhanh những dấu hiệu quan trọng. Nếu bình có biểu hiện bất thường, cần sử dụng phương tiện khác phù hợp nếu an toàn hoặc sơ tán ngay, không cố sửa chữa tại hiện trường.
Những sai lầm thường gặp khi sử dụng bình chữa cháy cứu hỏa
Nhiều người đã biết cách rút chốt và bóp van nhưng vẫn gặp khó khăn khi chữa cháy vì thao tác không phù hợp với loại bình hoặc đặc điểm đám cháy.
Cùng PCCC Ngày Đêm điểm qua những sai lầm cần tránh:
- Chỉ phun lên ngọn lửa: Chất chữa cháy không tác động hiệu quả vào vùng nhiên liệu đang cháy, khiến ngọn lửa tiếp tục duy trì.
- Sử dụng sai loại bình: Dùng chất chữa cháy không phù hợp có thể làm giảm hiệu quả hoặc tạo thêm nguy hiểm, đặc biệt đối với đám cháy điện, kim loại cháy và dầu mỡ nấu ăn.
- Cầm trực tiếp vào loa phun CO₂: Có nguy cơ gây bỏng lạnh do nhiệt độ phần loa phun giảm mạnh trong quá trình xả khí.
- Đứng quá gần đám cháy: Làm tăng nguy cơ bị bỏng và có thể khiến nhiên liệu lỏng bắn ra khi chịu tác động của dòng phun.
- Không chú ý hướng gió: Khói, bột hoặc hơi nóng có thể bị thổi ngược về phía người sử dụng.
- Chặn mất lối thoát: Người chữa cháy có thể bị mắc kẹt khi ngọn lửa lan rộng hoặc điều kiện hiện trường thay đổi.
- Tiếp tục chữa cháy khi bình không còn hiệu quả: Cố gắng khống chế đám cháy đã phát triển lớn bằng bình xách tay làm chậm thời gian sơ tán.
Từ kinh nghiệm kỹ thuật PCCC, điều cần nhấn mạnh là bình chữa cháy xách tay được sử dụng chủ yếu để xử lý đám cháy ban đầu, không thay thế cho lực lượng chữa cháy chuyên nghiệp hoặc các hệ thống chữa cháy cố định.
Nếu không chắc chắn về khả năng kiểm soát đám cháy, quyết định an toàn nhất là rút lui, cảnh báo người xung quanh và gọi lực lượng chữa cháy.
Những lưu ý sau khi sử dụng bình chữa cháy đảm bảo an toàn
Ngay cả khi ngọn lửa đã được dập tắt, khu vực xảy ra cháy vẫn có thể còn nhiệt, khói độc hoặc nguồn nhiên liệu chưa được loại bỏ. Vì vậy, không nên vội vàng tiếp cận hiện trường hay khôi phục hoạt động của thiết bị.
Sau khi sử dụng bình chữa cháy, cần chú ý:
- Theo dõi nguy cơ cháy lại: Quan sát từ vị trí an toàn, không tiếp cận vật liệu còn nóng hoặc khu vực có khói.
- Bảo đảm thông gió khi an toàn: Đặc biệt đối với khu vực đã sử dụng bình CO₂ hoặc bình bột, nhưng không tự ý vào phòng kín còn nguy hiểm để mở cửa.
- Không sử dụng lại bình đã phun khi chưa kiểm tra: Bình có thể đã giảm áp suất hoặc hao hụt chất chữa cháy, không còn đáp ứng yêu cầu vận hành.
- Không tự tháo van hoặc nạp chất chữa cháy: Bình là thiết bị chịu áp lực, cần được xử lý bằng thiết bị chuyên dụng và người có chuyên môn.
- Kiểm tra nguyên nhân gây cháy: Chỉ khôi phục nguồn điện, máy móc hoặc hoạt động sản xuất sau khi đã xác định điều kiện an toàn.
Đối với bình đã phun xả, cần tách riêng, đánh dấu tình trạng và đưa đi kiểm tra, bảo dưỡng hoặc nạp sạc theo loại bình và hướng dẫn kỹ thuật.
Nếu bình không thuộc loại được phép nạp lại hoặc không đạt yêu cầu an toàn, cần thay thế thay vì cố tiếp tục sử dụng.
Dịch vụ kiểm tra, bảo dưỡng và nạp sạc bình chữa cháy tại PCCC Ngày Đêm
Biết cách sử dụng bình chữa cháy là điều cần thiết, nhưng khả năng dập cháy còn phụ thuộc vào tình trạng thực tế của bình. Thiết bị bị mất áp suất, tắc vòi hoặc suy giảm chất lượng chất chữa cháy có thể không hoạt động đúng yêu cầu khi xảy ra sự cố.
Với hơn 17 năm kinh nghiệm, trên 10.000 dự án đã hoàn thiện và bàn giao, PCCC Ngày Đêm là đơn vị chuyên thực hiện các dịch vụ kiểm tra, bảo trì bảo dưỡng hệ thống PCCC cho doanh nghiệp, nhà xưởng, tòa nhà và nhiều loại hình công trình khác.
Đối với bình chữa cháy, PCCC Ngày Đêm triển khai kiểm tra tình trạng vỏ bình, van, vòi phun, áp suất hoặc khối lượng chất chữa cháy; đánh giá khả năng tiếp tục sử dụng và thực hiện bảo dưỡng, nạp sạc đối với những bình đáp ứng điều kiện kỹ thuật.
Năng lực thực tế được thể hiện qua dự án bảo dưỡng bình chữa cháy tại kho xưởng Wanxiang Technology Việt Nam. Tại đây, đội ngũ kỹ thuật Ngày Đêm đã kiểm tra 224 bình chữa cháy, gồm 201 bình MFZL8, 21 bình MT5, 1 bình MFZ35 và 1 bình xe đẩy MT24; đồng thời xác định các thiết bị cần nạp sạc, bảo dưỡng theo tình trạng thực tế.
Việc kiểm tra, bảo dưỡng đúng kỹ thuật không chỉ giúp phát hiện bình hư hỏng mà còn hỗ trợ duy trì trạng thái sẵn sàng của phương tiện chữa cháy tại cơ sở.
Nếu cần kiểm tra, bảo dưỡng hoặc nạp sạc bình chữa cháy, hãy liên hệ PCCC Ngày Đêm qua hotline 0919 297 776 được khảo sát và tư vấn phương án phù hợp với số lượng, chủng loại và tình trạng thiết bị.
Nắm vững cách sử dụng bình chữa cháy theo bốn bước PASS giúp người sử dụng chủ động hơn khi phát hiện đám cháy mới phát sinh. Tuy nhiên, việc chọn đúng loại bình, đánh giá điều kiện hiện trường và bảo đảm lối thoát an toàn luôn quan trọng hơn việc cố gắng dập lửa bằng mọi giá.
Bên cạnh tập huấn kỹ năng, việc kiểm tra và bảo dưỡng bình chữa cháy thường xuyên là yếu tố cần thiết để phương tiện có thể hoạt động khi cần. Liên hệ PCCC Ngày Đêm 0919 297 776 để được tư vấn dịch vụ kiểm tra, bảo dưỡng và nạp sạc bình chữa cháy phù hợp.
