Hiện nay, TCVN 3890:2023 đã thay thế phiên bản TCVN 3890:2009 với nhiều điều chỉnh về phạm vi và yêu cầu trang bị phương tiện PCCC. Bên cạnh đó, chủ đầu tư cần cập nhật QCVN 10:2025/BCA để xác định đúng những yêu cầu kỹ thuật bắt buộc đang áp dụng.
Trong bài viết này, PCCC Ngày Đêm sẽ phân tích các quy định quan trọng, danh mục phương tiện cần trang bị, những điểm thay đổi đáng chú ý và kinh nghiệm thực tế khi áp dụng tiêu chuẩn vào công trình.
Tiêu chuẩn 3890 về PCCC là gì?
Tiêu chuẩn 3890 về PCCC là tiêu chuẩn quốc gia Việt Nam quy định việc trang bị, bố trí phương tiện và hệ thống phòng cháy, chữa cháy cho nhà và công trình. Phiên bản TCVN 3890:2023 được Bộ Khoa học và Công nghệ công bố, thay thế TCVN 3890:2009, nhằm cập nhật yêu cầu kỹ thuật theo công năng và mức độ nguy hiểm cháy của từng công trình.
Tên đầy đủ của văn bản là TCVN 3890:2023 – Phòng cháy chữa cháy – Phương tiện phòng cháy và chữa cháy cho nhà và công trình – Trang bị, bố trí. TCVN 3890:2023 là tiêu chuẩn quốc gia về trang bị, bố trí phương tiện PCCC cho nhà và công trình. Theo nguyên tắc của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật, TCVN được áp dụng tự nguyện, trừ trường hợp được viện dẫn hoặc có quy định áp dụng bắt buộc.
Theo Quyết định 261/QĐ-BKHCN, tiêu chuẩn 3890 về PCCC được công bố ngày 28/02/2023 và có hiệu lực kể từ ngày ký.
Đối tượng và phạm vi áp dụng của TCVN 3890:2023
Theo Mục 1.1 TCVN 3890:2023, tiêu chuẩn quy định việc trang bị, bố trí phương tiện và hệ thống PCCC cho nhà, công trình, đô thị, khu kinh tế, khu công nghiệp, cụm công nghiệp, khu chế xuất, khu công nghệ cao và các khu chức năng khác trong những trường hợp cụ thể. Các trường hợp thuộc phạm vi áp dụng gồm:
- Công trình xây dựng mới: Nhà ở, văn phòng, nhà xưởng, kho hàng, trung tâm thương mại và công trình công cộng.
- Công trình cải tạo tăng quy mô: Mở rộng diện tích sàn, xây thêm tầng hoặc bổ sung khu vực sản xuất.
- Công trình chuyển đổi công năng: Chuyển nhà ở thành văn phòng, nhà kho thành khu sản xuất hoặc thay đổi mục đích sử dụng gian phòng.
- Công trình thay đổi hạng nguy hiểm cháy, nổ: Khi việc thay đổi làm tăng tính chất nguy hiểm cháy của gian phòng, nhà hoặc công trình.
- Khu công nghiệp và khu chức năng: Khi xây dựng mới hoặc cải tạo làm tăng quy mô theo phạm vi tiêu chuẩn quy định.
Một nguyên tắc quan trọng tại Mục 1.2 là công trình còn phải tuân thủ các quy chuẩn, tiêu chuẩn riêng tương ứng. Nếu có quy định khác nhau thì áp dụng yêu cầu cao hơn.
Ví dụ, khi thiết kế PCCC một nhà xưởng có khu vực lưu trữ nguyên liệu dễ cháy, kỹ sư không thể chỉ căn cứ tổng diện tích để lựa chọn thiết bị. Cần xác định hạng nguy hiểm cháy, đặc tính vật liệu, công năng từng gian phòng và giải pháp ngăn cháy trước khi lập danh mục trang bị.
Đặc biệt, theo Điều 4.8, nếu công trình chưa được quy định cụ thể trong các phụ lục thì cần xem xét trang bị phương tiện PCCC tương tự công trình có công năng gần nhất.
Những cập nhật mới của TCVN 3890:2023 so với TCVN 3890:2009
Một trong những lý do khiến tiêu chuẩn 3890 về PCCC được nhiều chủ đầu tư quan tâm là các điều chỉnh giúp giảm một số yêu cầu trang bị không còn phù hợp với thực tế. Những thay đổi này có thể giúp doanh nghiệp tối ưu ngân sách nhưng vẫn phải bảo đảm an toàn cháy cho công trình.
Điều chỉnh ngưỡng diện tích lắp đặt hệ thống chữa cháy tự động
Theo hướng dẫn giải đáp của Cục Cảnh sát PCCC và CNCH ngày 04/06/2023, diện tích yêu cầu trang bị hệ thống chữa cháy tự động đối với một số gian phòng sản xuất hạng nguy hiểm cháy C như phân xưởng xẻ gỗ, sản xuất đồ mỹ thuật bằng gỗ, dệt may và sản xuất giấy theo quy trình khô đã tăng từ 300 m² lên 1.000 m².
Điều chỉnh này giúp giảm áp lực đầu tư hệ thống chữa cháy tự động đối với một số cơ sở sản xuất có diện tích nhỏ hơn ngưỡng mới.
Tuy nhiên, không được hiểu rằng tất cả nhà xưởng hạng C dưới 1.000 m² đều được miễn trang bị. Chủ đầu tư cần đối chiếu chính xác loại hình sản xuất, hạng nguy hiểm cháy và Phụ lục A.
Bổ sung điều kiện không phải trang bị hệ thống cấp nước chữa cháy ngoài nhà trong bán kính 200 m
Theo Mục 5.4.2.2, công trình được phép không trang bị hệ thống cấp nước chữa cháy ngoài nhà nếu đáp ứng đồng thời các điều kiện:
- Mọi điểm của nhà, xét theo phương ngang, nằm trong phạm vi phục vụ không lớn hơn 200 m.
- Khoảng cách được xác định theo đường di chuyển thực tế của vòi chữa cháy bên ngoài nhà.
- Điểm cấp nước có thể là trụ cấp nước chữa cháy hoặc bãi đỗ, bến lấy nước từ ao, hồ, sông, bể nước công cộng.
- Lưu lượng và trữ lượng nước chữa cháy phải bảo đảm theo quy định.
Nếu nguồn nước không đáp ứng đủ lưu lượng hoặc trữ lượng thì công trình vẫn phải trang bị hệ thống cấp nước chữa cháy ngoài nhà.
Điều chỉnh số lượng bình chữa cháy và phương tiện phá dỡ
Theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn, TCVN 3890:2023 đã điều chỉnh việc tính toán số lượng bình chữa cháy xách tay theo hướng giảm so với một số yêu cầu của phiên bản 2009.
Tuy nhiên, tiêu chuẩn vẫn yêu cầu dự trữ tối thiểu 10% tổng số bình theo tính toán để thay thế khi cần thiết, cho phép dự trữ không quá 100 bình mỗi loại.
Đối với dụng cụ phá dỡ thô sơ, tiêu chuẩn cũng giảm bớt số lượng và chủng loại cần trang bị, tập trung vào các dụng cụ chính như rìu cứu nạn, xà beng, búa tạ và kìm cộng lực.
Bảng so sánh TCVN 3890:2009 và TCVN 3890:2023
Tiêu chuẩn 3890 về PCCC thay thế TCVN 3890:2009 với nhiều điều chỉnh về yêu cầu trang bị, bố trí và quản lý phương tiện phòng cháy, chữa cháy cho các loại công trình. Bảng so sánh dưới đây sẽ làm rõ những điểm thay đổi quan trọng giữa hai phiên bản, giúp chủ đầu tư và đơn vị thiết kế, thi công nắm bắt quy định mới và áp dụng phù hợp.
Tổng hợp phương tiện PCCC cần trang bị theo Tiêu chuẩn 3890 về PCCC
Tiêu chuẩn 3890 về PCCC quy định danh mục phương tiện phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ cần trang bị tương ứng với từng loại nhà, công trình và đặc điểm sử dụng. Việc nắm rõ các nhóm phương tiện bắt buộc giúp chủ đầu tư xác định đúng số lượng, chủng loại thiết bị, bảo đảm đáp ứng yêu cầu an toàn PCCC theo TCVN 3890:2023.
Bình chữa cháy xách tay và bình chữa cháy xe đẩy
Theo Mục 5.1 TCVN 3890:2023, tất cả khu vực trong nhà và công trình, kể cả nơi đã có hệ thống chữa cháy, đều phải trang bị bình chữa cháy xách tay hoặc bình chữa cháy có bánh xe.
Các loại phổ biến gồm:
- Bình bột ABC: Sử dụng cho các đám cháy loại A, B, C phù hợp với đặc tính chất chữa cháy.
- Bình bột BC: Phù hợp với các đám cháy loại B, C.
- Bình CO₂: Thường sử dụng tại khu vực có thiết bị điện, điện tử phù hợp với điều kiện sử dụng.
- Bình chữa cháy xe đẩy: Phù hợp với những khu vực có nguy cơ cháy lớn, cần lượng chất chữa cháy nhiều hơn.
Yêu cầu quan trọng: Việc lựa chọn, tính toán và bố trí bình phải tuân thủ TCVN 7435-1. Bình cần đặt ở vị trí dễ nhìn, dễ lấy, gần lối ra vào, hành lang hoặc cầu thang và không gây cản trở thoát nạn. Theo tiêu chuẩn 3890 về PCCC, số lượng bình dự trữ phải không ít hơn 10% tổng số bình tính toán, tối đa 100 bình mỗi loại.
Hệ thống báo cháy tự động và thiết bị báo cháy cục bộ
Hệ thống báo cháy có chức năng phát hiện dấu hiệu cháy và truyền tín hiệu cảnh báo để con người kịp thời xử lý.
Các thiết bị cơ bản gồm:
- Đầu báo khói, đầu báo nhiệt.
- Nút nhấn báo cháy khẩn cấp.
- Trung tâm báo cháy.
- Chuông, còi và đèn báo cháy.
- Thiết bị báo cháy cục bộ.
Theo Mục 5.2 và Phụ lục A, danh mục công trình cần trang bị được xác định dựa trên công năng, diện tích, chiều cao và tính chất nguy hiểm cháy.
Hệ thống báo cháy tự động phải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật của TCVN 5738 và TCVN 7568. Ngoài ra, Điều 4.9 đề cập yêu cầu kết nối hệ thống báo cháy với hệ thống quản lý cơ sở dữ liệu PCCC và truyền tin báo sự cố theo quy định liên quan.
Tiêu chuẩn 3890 về PCCC yêu cầu về hệ thống chữa cháy tự động
Theo Mục 5.3 và Phụ lục A, chủng loại hệ thống phải phù hợp với tính chất đám cháy và yêu cầu bảo vệ tài sản. Đối với hệ thống sử dụng khí hoặc chất chữa cháy có nguy cơ ảnh hưởng đến con người, phải tính toán thời gian thoát nạn trước khi xả chất chữa cháy.
Các tiêu chuẩn kỹ thuật liên quan ngoài tiêu chuẩn 3890 về PCCC gồm TCVN 6305, TCVN 7161, TCVN 7336 và TCVN 13333.
Hệ thống chữa cháy tự động có khả năng phát hiện và kích hoạt quá trình phun chất chữa cháy khi các điều kiện được thiết lập đáp ứng. Nhờ đó, đám cháy có thể được kiểm soát và xử lý kịp thời mà không cần chờ người trực tiếp thao tác.
Tùy thuộc vào đặc điểm công trình và nguy cơ cháy, hệ thống có thể sử dụng các phương pháp chữa cháy khác nhau.
Hệ thống Sprinkler sử dụng nước để tự động phun vào khu vực xảy ra cháy khi đầu phun đạt đến nhiệt độ kích hoạt. Đây là giải pháp phổ biến tại nhà xưởng, trung tâm thương mại, văn phòng và nhiều công trình khác.
Hệ thống chữa cháy bằng bọt sử dụng dung dịch tạo bọt để bao phủ bề mặt chất cháy, hạn chế sự tiếp xúc với oxy và ngăn cháy lan. Hệ thống thường được ứng dụng tại các khu vực có nguy cơ cháy chất lỏng dễ cháy.
Hệ thống chữa cháy bằng khí sử dụng chất khí chữa cháy để dập tắt đám cháy trong không gian được bảo vệ. Giải pháp này phù hợp với phòng máy chủ, phòng thiết bị điện và những khu vực cần hạn chế thiệt hại do nước gây ra.
Hệ thống chữa cháy sol-khí sử dụng các hạt sol-khí được tạo ra từ hợp chất chữa cháy để dập tắt đám cháy. Hệ thống có thể được ứng dụng tại một số không gian kín hoặc khu vực đặc thù khi đáp ứng đầy đủ yêu cầu về thiết kế, an toàn và điều kiện kỹ thuật.
Hệ thống cấp nước chữa cháy trong nhà và ngoài nhà
Hệ thống cấp nước chữa cháy bảo đảm nguồn nước phục vụ quá trình dập tắt đám cháy, bao gồm:
- Hệ thống họng nước chữa cháy trong nhà.
- Hệ thống trụ cấp nước chữa cháy ngoài nhà.
- Bể chứa nước chữa cháy.
- Máy bơm chữa cháy, đường ống và van.
- Vòi chữa cháy, lăng phun và họng chờ tiếp nước.
Việc trang bị hệ thống họng nước trong nhà được quy định tại Phụ lục B; hệ thống cấp nước chữa cháy ngoài nhà được quy định tại Phụ lục C.
Đặc biệt, Mục 5.4.2.2 cho phép không trang bị hệ thống cấp nước chữa cháy ngoài nhà nếu công trình nằm trong phạm vi phục vụ không quá 200 m tính theo đường di chuyển của vòi chữa cháy từ trụ nước hoặc nguồn nước công cộng và đáp ứng đủ lưu lượng, trữ lượng nước chữa cháy.
Đây là một điều kiện có ý nghĩa trong việc tối ưu chi phí đầu tư hạ tầng PCCC. Tuy nhiên, không được chỉ đo khoảng cách trên bản vẽ rồi kết luận công trình được miễn trang bị.
Dụng cụ phá dỡ thô sơ và mặt nạ lọc độc
Nhóm phương tiện này hỗ trợ lực lượng PCCC trong quá trình tiếp cận khu vực sự cố, phá dỡ vật cản và bảo vệ cơ quan hô hấp.
Theo Mục 5.6:
- Dụng cụ phá dỡ thô sơ được quy định tại Phụ lục E.
- Mặt nạ lọc độc và mặt nạ phòng độc cách ly được quy định tại Phụ lục F.
Một số dụng cụ phá dỡ gồm rìu cứu nạn, xà beng, búa tạ và kìm cộng lực. Thiết bị cần được bố trí tại khu vực thường trực PCCC. Đối với mặt nạ lọc độc, cần lựa chọn bộ lọc phù hợp với môi trường sử dụng. Không được nhầm mặt nạ lọc độc thông thường với mặt nạ phòng độc cách ly có bình khí thở.
Đèn chiếu sáng sự cố, đèn chỉ dẫn thoát nạn và hệ thống loa thông báo
Theo Mục 5.7 của tiêu chuẩn 3890 về PCCC, phương tiện chiếu sáng sự cố và chỉ dẫn thoát nạn được trang bị cho tất cả nhà, công trình, trừ nhà ở riêng lẻ.
Các thiết bị cần trang bị gồm:
- Đèn chiếu sáng sự cố khi mất nguồn điện.
- Biển chỉ dẫn EXIT và hướng thoát nạn.
- Hệ thống loa thông báo, hướng dẫn thoát nạn.
Đèn chiếu sáng sự cố và chỉ dẫn thoát nạn phải đáp ứng TCVN 13456. Riêng hệ thống loa thông báo được quy định tại Phụ lục G, bảo đảm người trong công trình có thể nghe rõ hướng dẫn khi xảy ra sự cố.
Phương tiện, dụng cụ chữa cháy ban đầu
Phương tiện chữa cháy ban đầu giúp xử lý những đám cháy mới phát sinh trong phạm vi khả năng của người sử dụng. Theo Điều 3.6 và Mục 5.8 của tiêu chuẩn 3890 về PCCC, nhóm phương tiện này gồm:
- Thùng, phuy chứa cát.
- Xẻng xúc cát.
- Chăn chữa cháy.
Đối với nhà kho, cửa hàng và cơ sở sản xuất, danh mục trang bị được quy định tại Phụ lục H. Với các cơ sở khác, việc trang bị căn cứ vào điều kiện và yêu cầu thực tế. Các dụng cụ phải được bố trí thuận tiện, không cản trở lối đi và đường thoát nạn, đồng thời tránh tác động của nắng, mưa và môi trường.
Lưu ý thực tế khi áp dụng tiêu chuẩn 3890 về PCCC
Nắm được nội dung văn bản là bước đầu. Trong quá trình thiết kế, thi công và nghiệm thu, việc xác định đúng đối tượng áp dụng, tính toán diện tích và kiểm tra thiết bị mới là những yếu tố quyết định tính phù hợp của hệ thống.
Quy tắc 40% diện tích sàn theo Điều 4.6
Theo Điều 4.6 TCVN 3890:2023, phải trang bị hệ thống chữa cháy tự động cho toàn bộ nhà nếu tổng diện tích các gian phòng trong nhà thuộc diện phải trang bị hệ thống chữa cháy tự động bằng hoặc lớn hơn 40% tổng diện tích sàn của nhà đó.
Có thể hiểu đây là nguyên tắc xác định phạm vi trang bị hệ thống chữa cháy tự động cho toàn bộ nhà khi tổng diện tích các gian phòng thuộc diện yêu cầu đạt ngưỡng 40%.
Ví dụ thực tế:
Một công trình có tổng diện tích sàn là 5.000 m². Sau khi đối chiếu Phụ lục A của tiêu chuẩn 3890 về PCCC, tổng diện tích các gian phòng thuộc diện phải lắp hệ thống chữa cháy tự động là 2.000 m².
Tỷ lệ diện tích được tính như sau:
Tỷ lệ diện tích = (2.000 / 5.000) × 100% = 40%
Do tỷ lệ đạt đúng 40%, công trình thuộc trường hợp phải trang bị hệ thống chữa cháy tự động cho toàn bộ nhà theo Điều 4.6.
Cần lưu ý: Không lấy diện tích một gian phòng riêng lẻ để so sánh với tổng diện tích sàn. Kỹ sư cần xác định đúng những gian phòng thuộc diện phải trang bị theo Phụ lục A, đồng thời kiểm tra cách phân chia gian phòng và giới hạn chịu lửa của kết cấu ngăn cách theo Điều 4.11.
Kiểm tra, bảo dưỡng định kỳ theo Điều 4.14
Theo Điều 4.14 TCVN 3890:2023, các phương tiện và hệ thống PCCC phải được kiểm tra, bảo dưỡng định kỳ theo quy định của pháp luật, tiêu chuẩn kỹ thuật hiện hành có liên quan hoặc hướng dẫn của nhà sản xuất.
Trong quá trình áp dụng tiêu chuẩn 3890 về PCCC, chủ đầu tư và đơn vị quản lý cần chú trọng các hạng mục sau:
- Bình chữa cháy: Kiểm tra tình trạng bình, đồng hồ áp suất nếu có, chốt niêm phong, vòi phun, khối lượng và hạn sử dụng theo hướng dẫn.
- Hệ thống báo cháy: Kiểm tra đầu báo, nút nhấn, chuông, còi, đèn báo và tín hiệu truyền về trung tâm.
- Hệ thống chữa cháy tự động: Kiểm tra máy bơm, van, đường ống, đầu phun và khả năng vận hành.
- Hệ thống cấp nước: Kiểm tra nguồn nước, áp lực, lưu lượng và tình trạng hoạt động của thiết bị.
- Phương tiện thoát nạn: Kiểm tra đèn chiếu sáng sự cố, biển chỉ dẫn và hệ thống thông báo.
Kết quả kiểm tra cần được ghi nhận, lưu trữ để theo dõi tình trạng thiết bị và có phương án xử lý khi phát hiện hư hỏng.
Lựa chọn thiết bị đạt yêu cầu kỹ thuật và kiểm định hợp pháp
Một sai sót thường gặp khi đầu tư hệ thống PCCC là chỉ quan tâm đến giá mua thiết bị mà chưa kiểm tra đầy đủ nguồn gốc và hồ sơ kỹ thuật.
Để đáp ứng tiêu chuẩn 3890 về PCCC, chủ đầu tư nên lưu ý:
- Kiểm tra nhãn hàng hóa, nhà sản xuất, xuất xứ và thông số kỹ thuật.
- Đối chiếu chứng nhận hợp quy, kết quả thử nghiệm hoặc tài liệu chứng minh chất lượng theo yêu cầu áp dụng đối với từng sản phẩm.
- Kiểm tra tem kiểm định hoặc dấu hiệu chứng nhận phù hợp theo quy định hiện hành đối với thiết bị thuộc diện phải kiểm định.
- Đối chiếu chủng loại, model và thông số thiết bị với hồ sơ thiết kế được phê duyệt hoặc hồ sơ kỹ thuật của công trình.
- Yêu cầu nhà cung cấp bàn giao tài liệu hướng dẫn vận hành, bảo trì và hồ sơ chất lượng.
Góc nhìn thực tế: Một bình chữa cháy có hình thức mới không đồng nghĩa với việc thiết bị đáp ứng đầy đủ yêu cầu sử dụng. Tương tự, đầu báo cháy có xuất xứ rõ ràng nhưng không phù hợp với trung tâm báo cháy hoặc không đáp ứng thông số thiết kế cũng có thể khiến hệ thống hoạt động không chính xác.
Việc nắm vững tiêu chuẩn 3890 về PCCC giúp chủ đầu tư, doanh nghiệp và nhà thầu xác định đúng yêu cầu trang bị, bố trí phương tiện phòng cháy, chữa cháy cho từng loại công trình. TCVN 3890:2023 đã thay thế phiên bản 2009 với nhiều điều chỉnh quan trọng về hệ thống báo cháy, chữa cháy tự động, cấp nước và phương tiện chữa cháy.
Tuy nhiên, trong quá trình triển khai năm 2026, doanh nghiệp cần đồng thời đối chiếu QCVN 10:2025/BCA và các quy định pháp luật hiện hành để bảo đảm phương án thiết kế, thi công đáp ứng yêu cầu kỹ thuật. Liên hệ PCCC Ngày Đêm tư vấn miễn phí giải pháp thi công đáp ứng tiêu chuẩn 3890 về PCCC.
